Eddy en Erik op Reis

We zijn vandaag in Växjö aangekomen, in wat de Zweden het Koninkrijk van het Glas noemen. Een soort Leerdam van Zweden. Hier wordt het bekende Swedish Design in glas van merken als Kosta Boda en Orrefors gemaakt. Vandaag hebben we daar al wat van gezien in de Domkerk, waar een prachtig glazen altaarstuk staat en een glazen Boom van Kennis van Goed en Kwaad te bewonderen is. Maar ook in het glasmuseum. Morgen gaan we de streek in en gaan we een paar van de vele glasblazerijen bekijken.

Sinds het vorige bericht zijn we naar Karlstad gereden, de hoofdstad van de landstreek Värmland. Voor dat we daar aankwamen bezochten we het Dalsland Kunstmuseum in Upperud. Dat klinkt heel wat, maar de collectie is uiterst bescheiden. Het is een verzameling van werken van kunstenaars van een regionaal belang. Ook toegepaste kunst in de vorm van sierraden, serviezen, bestek en meubels. Meest curieus is het bruiloftservies van een nichtje van Napoleon, die met een lokale industrieel was getrouwd en in de jaren 20 van de 19^e eeuw in deze streek woonde.

We rijden verder naar Karlstad. Onderweg regent het contant en hevig. In Karlstad wordt het na een tijdje droog en begint de zon te schijnen. We gaan de stad in en drinken een biertje bij de Bishop Arms aan de oever van de rivier Klarälven, die hier het Vänermeer instroomt. De Klarälven is de langste rivier van Zweden, het Vänern het grootste meer van Zweden.

We beginnen de bezichtiging van Karlstad de volgende dag op het grote marktplein (Stortorget) van Karlstad. Karlstad kreeg in 1584 stadsrechten van koning Karl IX en kreeg toen ook de huidige naam. De stad is drie keer door brand verwoest, maar de grootste was in 1865, toen op zeven gebouwen na, alles in de as werd gelegd. De stad is daarna snel opgebouwd, in steen met brede straten volgens een roostervormig stratenplan. Karlstad ligt aan de monding van de Klarälvenrivier, die hier uitkomt in het Vänermeer. De Klarälven is – in combinatie met de Götaälven – de langste stroom in Zweden en het Vänern het grootste meer in Zweden en de EU. Karlstad heeft ook de naam van de zonnigste stad in Zweden en de zon zit ook het logo van de gemeente. We bezoeken het Sandgrund museum, gewijd aan de aquarellist Lars Lerin (1954), die uit de streek afkomstig is. Hij is in Skandinavië een begrip en bekend van boeken en TV-programma’s. Sinds 2000 woont hij in Hamarö met zijn echtgenoot. De collectie heeft veel werken van Lerin, die erg kleurrijk zijn en meestal Skandinavische landschappen tonen, met name van Thorshavn op de FaerOer. Na het museum rijden we naar het recreatiegebied Skutberget om de noordkust van het Vänern te zien. In de stad zelf zie je niets van het grote meer.

Zaterdag 28 mei rijden we naar Mårbacka, zo’n 50 minuten rijden ten noorden van Karlstad. Hier is Selma Lagerlöff geboren, de schrijfster van o.a. De wonderbaarlijke reis van Nils Holgersson (1906) en de Gösta Bergling’s Saga (1898), om maar wat te noemen. In Zweden, maar ook ver daarbuiten is zij een begrip. Een tijdlang stond ze op het 20 kronen bankbiljet in Zweden (inmiddels vervangen door Astrid Lindgren, de schrijfster van Pippi Lankous). Ze won – als eerste vrouw – de Nobelprijs voor Literatuur in 1909. Van haar succes en de Nobelprijs was ze in staat haar ouderlijk huis, dat uit familiebezit was verkocht vanwege financiële problemen van haar vader, weer terug te kopen. Ze liet het verbouwen en ging er wonen. Na haar dood is het woonhuis en de landerijen eromheen publiekelijk toegankelijk gemaakt. Het huis kan alleen met een rondleiding met gids worden bezocht. We krijgen de diverse ruimtes in het huis te zien, met de nodige anekdotes. Hoogtepunt is de werkkamer en bibliotheek van Selma op de 3^everdieping.

Na Mårbacka rijden we naar Munkfors, waar onze Airbnb staat. Het is een tuinhuis achter het woonhuis van de eigenaar. Het is niet erg groot: een keuken en een slaapkamer, maar wat vooral opvalt is dat het plafond nog geen 2,05 meter van de vloer is verwijderd. Het huisje staat aan de oever van de Klarälven, waaraan een terrras is gemaakt, waar we ook gebruik kunnen maken. Daarvoor moeten we wel zo’n 25 meter dalen langs een niet eenvoudig te belopen trap.

De volgende dag gaan we wandelen rond de Vagsjöar, een groep meertjes zo’n 5 km ten oosten van Munkfors. We rijden er heen en parkeren bij een huis aan de oever van het meer en volgen de oranje markeringen. De route volgt niet de hele kustlijn van de meren, maar dwaalt er hier en daar flink vanaf. Het pad is zeer smal en de begroeing is in het begin vaak erg dicht, zodat je niet veel zicht op de omgeving hebt. Later stijgt het pad en krijgen we het water in zicht. De bodem is op veel plaatsen veen en erg vochtig en zompig. Hier en daar liggen vlonders. We steken 4 keer via houten bruggetjes een bergbeek over. Het pad gaat op en neer en we komen vrijwel niemand tegen. Slechts één Nederlands stel met honden. Verder niemand gedurende drie uur. De dag begint fris, zo’n 11 graden, maar als de zon wat hoger staat warmt het lekker op. Eenmaal aan de westkant van de meren lopen we langere tijd langs de rand van het meer en is het ook een stuk frisser. Na ruim 8km en 3 uur en een kwartier zijn we weer terug bij de auto. Rond 15 uur rijden we naar Sunne, of beter Rottneros, waar we het gelijknamige park bezoeken. Het park is gesticht door een zakenman Svante Påhlson (1882-1959), die hier een landhuis kocht. In 1929 brandde dat af en bouwde hij een nieuwe. Het oude landhuis stond model voor Ekeby uit de roman Gösta Berlings Saga van Selma Lagerlöff, die hier 10 km vandaan woonde op Mårbacka. Bij de herbouw is geprobeerd om het landhuis nog meer op Ekeby te doen lijken. De tuin erom heen werd een beeldentuin met een verzameling van honderden werken van noordeuropese beeldhouwers, waaronder Carl Milles en Gustav Vigeland en vele anderen. We gaan om 15.45 uur naar binnen. Het park sluit om 16 uur, maar je mag zolang blijven als je wilt. Na enige tijd hebben we de tuin bijna voor ons zelf. Het is heel mooi en rustig.

Vanuit Munkfors rijden we via Kristinehamn en Karlskoga naar Örebro, in de landstreek Närke. Een stad, die afgelopen weken slecht in het nieuws is gekomen door 3 fatale schietpartijen in tien dagen tijd. Dit alles in de wijk Varberga. In de stad merken we er niets van. Örebro is een middelgrote stad met een oude stadskern, die gedomineerd wordt door een kasteel. Dit kasteel is gebouwd op een eiland in de rivier Svartån. In de 14 eeuw werd hier een houten fort gebouwd, dat in de 16^e eeuw onder Koning Karl IX tot een renaissance kasteel werd verbouwd. Aan het eind van de 18^eeeuw werd het kasteel verfraaid in een historiserende romantische stijl. Het is nu de zetel van de gouverneur van de provincie Örebro (landshöfding) en delen van het kasteel zijn open voor bezoekers, maar alleen in het weekend. Niet vandaag dus. We lopen verder naar de Nicolaikerk. Aan de bouw van deze kerk werd in de 2^ehelft van de 13^e eeuw begonnen. In de 17^e en 18^e eeuw werd de kerk flink uitgebreid. In 1810 werd hier Jean Baptiste Bernadotte, een maarschalk van Napoleon, door de Zweedse Rijksdag tot troonopvolger gekozen voor de kinderloze koning Karl XIII. Hij vestigde daarmee vanaf 1818 de huidige dynastie Bernadotte.

We lunchen de typisch Zweedse lunchmaaltijd. Voor ongeveer 110 kronen (€10) krijg je hoofdgerecht, saladebar, drankje, koffie en een koekje.

We rijden vervolgens naar Naturens Hus, gelegen aan de rand van het Hjalmaren, een van de grote Zweedse meren en in een natuurreservaat Oset & Rynningeviken. Het uitzicht op het waterland is prachtig.

Dinsdag regent het pijpenstelen. We rijden door de regen naar Norrköping, in de landstreek Östergötland. In de oude industriestad lunchen we eerst in een sportbar en verkennen dan het centrum. Dat ziet er onverwacht aantrekkelijk uit. Norrköping is de tiende stad in grootte van Zweden, maar beschikt wel over een tramnetwerk. Het is overigens de geboorte en woonplaats van Ove Kindvall, de legendarische spits van Feijenoord (1966-71). We zien de kerk, het gerechtsgebouw en de rivier. Dan terug en op de Gamlatorg staat een beeld door Carl Milles van Louis de Geer, de Nederlander is hier in de 17^e eeuw een textielfabriek begon en aan de wieg stond van de industrialisering van Zweden. Hij verwierf ook handelsmonopolies in koper en ijzererts. Nog steeds speelt de familie de Geer een belangrijke rol in de Zweedse elite. Tegenover het beeld staat het De Geer conferentiecentrum, dat in een omgebouwde papierfabriek uit 1954 is gevestigd. De papierproductie werd in 1986 gestaakt. Het concertgebouw werd in 1994 opgeleverd en is de thuisbasis voor het Norrköping Symphonie Orkest.

We rijden verder naar Skänningen bij Vadstena. Daar komen we rond half drie aan. We verblijven in de One Room B&B van Ulf en Åse. De kamer is ruim en bestaat uit twee ruimtes: een slaap/zitkamer en een keuken/eetkamer. Daarnaast is er uiteraard ook een badkamer. Bij goed weer kunnen we in de tuin zitten. Ulf is al op leeftijd, maar helpt ons goed. We rusten uit in de kamer en gaan rond half zes naar Vadstena om te eten bij Hörnet. Heerlijk eten en goede wijn. De bediening is een beetje overbelast. Het restaurant wordt door een paar gerund. Hij in de keuken en zij in de bediening, maar dat lukt net niet helemaal. We wachten ruim een half uur op het nagerecht en krijgen dan te horen dat we moeten opschieten, want half negen komen er nieuwe gasten voor onze tafel. De bestelde dessertwijn wordt bijna vergeten.

De volgende dag komen komen Ulf en zijn vrouw Åse om 8 uur het ontbijt brengen. Verse warme broodjes, vleeswaren, eieren en kaas. Melk, joghurt en sinaasappelsap stonden al in de koelkast. We laten het ons smaken. Na het ontbijt en de koffie gaan we naar Vadstena. In Vadstena staat een voormalig klooster, vernoemd naar Sint Birgitta. Zij was een hofdame van koning Magnus VII en zijn vrouw Blanche de Namur. Zij kreeg visioenen, die haar ertoe aanzetten om een kloosterorde te stichten, de Birgittenorde of officieel de Orde van de Allerheiligste Verlossing. Ze reisde in 1349 naar Rome om toestemming van de paus te krijgen, maar die was in 1309 al uitgeweken naar Avignon. Ze ondernam nog een bedevaart naar het Heilige Land, kwam verzwakt terug en overleed in 1373 in Rome. Na haar overlijden richtte haar dochter Katatrina de kloosterorde op en liet het klooster naar de wensen van haar moeder bouwen in Vadstena. De koning had daarvoor land beschikbaar gesteld. Er was een kloosterorde voor monniken en een voor nonnen. Birgitta werd in 1391 heilig verklaard. In 1999 werd ze met Catharina van Siena en Edith Stein tot beschermheilige van Europa verklaard. 

We bekijken de grote kerk, waar ook Birgitta en haar dochter Katarina zijn begraven. Er is een mooi altaarstuk, waar Birgitta ook in is te zien, zonder handen. In de kerk is ook een graftombe voor koning Gustav Magnus Wasa. We wandelen langs de oevers van het Vättern, het op één na grootste meer van Zweden naar het kasteel van Vadstena. Het kasteel is in de 16^e eeuw gebouwd voor Gustav Vasa, de eerste koning van het onder zijn leiding van Denemarken afgescheiden Zweden, als verdedigingswerk tegen de Denen. Hij wilde later hier zijn geesteszieke zoon Magnus laten wonen. Johan III liet er een renaissance kasteel van maken. Het werd in 1645 voltooid. Aan het eind van de bouw werd er bezuinigd om de detaillering. Veel versiering is eenvoudigweg op de muren geschilderd. Later raakte het in verval. Geen lid van het koningshuis wilde hier wonen. Het werd zelfs en graanschuur. In de 19^e eeuw is het gerestaureerd. We kunnen het kasteel bezoeken, wat de moeite waard is. Met name de staatszaal en de kapel zijn mooi.

We lunchen in het centrum van Vadstena in het voormalig stadhuis. Het is wederom een goeie deal. 13 euro per persoon, inclusief saladebar, drankje en koffie. Daarna rijden we naar Omberg. Dat is een bergachtig strook land, een horst, tussen het Vättern en het Tåkern, waar reuze-eiken groeien. We rijden om het gebied heen, bezoeken de ruines van het Alvastraklooster (waar St Birgitta heeft gewoond) en rijden dan het Omberg ekopark binnen en via een eenrichtingweg rijden we noordwaarts door het reservaat, met prachtige uitzichten op het Vättern en duizenden grote eikenbomen.

Donderdag komen we rond 11.30 we bij het Royal Corner hotel aan. Helaas is de kamer nog niet klaar. We lopen de stad in en gaan op zoek naar een koffie, die we vinden bij Askelyckans Konditori – met een gebakje (Prinsestaart). We lopen na de koffie verder naar de Domkerk. In de kerk zijn met name de glaswerken interessant, zoals de doopfont van Göran Wärff, de Boom des Levens en Kennis van Erik Höglund en het altaarstuk van Bertil Vallien. Beide erkende glaskunstenaars uit het Glaskoninkrijk, zoals de omgeving van Växjö bekend staat. Na de lunch bezoeken we het Utvandrarnas Hus, het huis van de emigranten. Tussen 1830 en 1930 emigreerden ruim een miljoen Zweden naar de Verenigde Staten. Belangrijkste reden was de slechte economische situatie in Zweden en een aantal mislukte oogsten. Ook de onderdrukking van niet-lutherse kerken speelde een rol. Met name in de economisch achtergebleven gebieden als Dalsland, Småland (waar Växjö in ligt) en het eiland Öland leverden de meeste emigranten. Ze kwamen vooral in Minesota en Illinois terecht. Na 1929 kwam de emigratie, vanwege immigratiebeperkingen in de VS en de beurskrach, tot stilstand. In het het Emigrantenhuis is een tentoonstelling gewijd aan deze emigratie en de instelling biedt afstammelingen van Zweedse emigranten hulp bij het onderzoeken van hun afkomst. Wilhelm Moberg, die in 1898 in de buurt van Växjö werd geboren, schreef vanaf 1949 een vijfdelige romancyclus over emigranten uit Småland naar Minesota. Het is een werk dat groot aanzien heeft in Zweden. Het eerste deel, De Emigranten, is verfilmd met Max von Sydow en Liv Ulman in de hoofdrollen. In het Emigrantenhuis is de werkkamer van Moberg gereconstrueerd. Iets verderop staat het Glasmuseum. Hier is de ontwikkeling van de glasindustrie in deze regio gedocumenteerd en zijn talrijke voorbeelden van glaskunst uit deze regio, zowel artistiek als toegepast, tentoongesteld.